15 QUY LUẬT VỀ TÂM LÝ CON NGƯỜI

Nhìn thấu người khác và tỉnh thức với chính mình

Có một nghịch lý rất lớn trong đời sống con người:

Chúng ta thường dành rất nhiều thời gian để quan sát người khác, nhưng lại rất ít thời gian để quan sát chính mình.

Ta nhìn thấy người khác tham lam.

Ta nhìn thấy người khác ích kỷ.

Ta nhìn thấy người khác kiêu ngạo.

Ta nhìn thấy người khác giả tạo.

Ta nhìn thấy người khác thích phán xét.

Nhưng khi những đặc điểm ấy xuất hiện trong chính mình, chúng ta thường gọi chúng bằng những cái tên dễ chịu hơn:

tham vọng,

nguyên tắc,

thẳng thắn,

tự trọng,

bảo vệ quyền lợi,

sống thật với bản thân.

Đó chính là một trong những cơ chế tinh vi nhất của tâm lý con người:

Ta rất giỏi nhìn thấy sự thật của người khác, nhưng rất giỏi tìm lý do để né tránh sự thật của chính mình.

Hiểu tâm lý con người không phải để trở thành người đa nghi.

Cũng không phải để nhìn ai cũng bằng ánh mắt nghi ngờ.

Mục đích sâu hơn là:

hiểu người để bớt ngây thơ, hiểu mình để bớt tự lừa dối.

Dưới đây là 15 quy luật đáng suy ngẫm.

QUY LUẬT 1

Phần lớn đau khổ không đến từ sự việc, mà đến từ việc sự việc không diễn ra theo ý muốn

Con người thường nghĩ:

“Tôi đau khổ vì chuyện đó xảy ra.”

Nhưng rất nhiều khi, thứ khiến ta đau không hoàn toàn là sự kiện.

Mà là:

kỳ vọng của ta về việc sự kiện đáng lẽ phải xảy ra như thế nào.

Ta muốn người khác hiểu mình.

Họ không hiểu.

Ta muốn người khác yêu quý mình.

Họ không yêu quý.

Ta muốn công việc thuận lợi.

Nó không thuận lợi.

Ta muốn cuộc đời đi theo kế hoạch.

Nó lại rẽ sang hướng khác.

Và chúng ta gọi tất cả những điều đó là:

bất hạnh.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, có hai tầng:

Thực tại — điều đang xảy ra.

Kỳ vọng — điều ta muốn nó xảy ra.

Khoảng cách giữa hai thứ càng lớn, sự khó chịu càng lớn.

Vì vậy, trưởng thành không có nghĩa là từ bỏ mong muốn.

Mà là học cách phân biệt:

Điều gì mình có thể thay đổi và điều gì mình cần học cách chấp nhận.

Người trưởng thành vẫn có mục tiêu.

Nhưng không biến việc cuộc đời phải diễn ra đúng ý mình thành điều kiện để mình được bình an.

QUY LUẬT 2

Người thích dạy người khác đôi khi đang trốn tránh việc phải nhìn lại chính mình

Có những người luôn muốn:

• sửa người khác;
• giáo dục người khác;
• chỉ ra lỗi của người khác;
• nói cho người khác biết phải sống thế nào.

Nhưng lại rất ít khi hỏi:

“Tại sao tôi lại khó chịu với cách sống của họ đến vậy?”

Không phải lời khuyên nào cũng xấu.

Một lời khuyên đúng lúc có thể giúp một người thay đổi cuộc đời.

Vấn đề nằm ở nhu cầu phải sửa người khác.

Khi người khác không yêu cầu, việc liên tục giáo dục họ có thể không còn là giúp đỡ.

Nó trở thành:

nhu cầu kiểm soát.

Một câu hỏi rất đáng để tự hỏi:

“Tôi đang giúp họ tốt hơn, hay tôi chỉ muốn họ trở thành phiên bản khiến tôi cảm thấy dễ chịu hơn?”

Đây là một ranh giới rất mỏng.

QUY LUẬT 3

Đừng vội cho người khác lời khuyên khi chính mình còn chưa hiểu mình

Con người rất thích giải quyết vấn đề của người khác.

Bởi vì nhìn vấn đề của người khác từ bên ngoài thường dễ hơn nhìn vấn đề của chính mình từ bên trong.

Ta có thể nói:

“Nếu là tôi, tôi sẽ…”

Nhưng khi chính mình rơi vào hoàn cảnh đó, mọi thứ lại trở nên phức tạp.

Bởi vì khi tư vấn cho người khác, ta không phải đối diện với:

• nỗi sợ của chính mình;
• lợi ích của chính mình;
• ký ức của chính mình;
• tổn thương của chính mình;
• cái tôi của chính mình.

Vì vậy:

Trước khi nói:

“Bạn nên…”

hãy thử nói:

“Tôi có thể chia sẻ một góc nhìn nếu bạn muốn.”

Sự khác biệt nằm ở chỗ:

trao quyền lựa chọn cho người nghe.

Đó là dấu hiệu của sự trưởng thành.

QUY LUẬT 4

Ta dễ nhìn thấy lòng tham của người khác hơn lòng tham của chính mình

Khi người khác muốn nhiều hơn, ta gọi đó là:

tham lam.

Khi mình muốn nhiều hơn, ta gọi đó là:

phấn đấu.

Khi người khác bảo vệ lợi ích, ta gọi đó là:

ích kỷ.

Khi mình bảo vệ lợi ích, ta gọi đó là:

chính đáng.

Khi người khác muốn được công nhận, ta gọi đó là:

cái tôi.

Khi mình muốn được công nhận, ta gọi đó là:

được ghi nhận đúng với giá trị.

Đây là một trong những hình thức tự biện minh phổ biến nhất.

Câu hỏi khó nhất không phải:

“Người kia có tham không?”

Mà là:

“Nếu tôi ở vị trí của họ, tôi có hành động khác không?”

Câu hỏi đó khiến chúng ta bắt đầu nhìn người khác bằng sự công bằng hơn.

Và nhìn chính mình trung thực hơn.

QUY LUẬT 5

Khi lợi ích còn đó, người ta dễ gọi nó là tình cảm

Có những mối quan hệ rất tốt khi:

• cùng có lợi;
• cùng thành công;
• cùng cần nhau;
• cùng chia sẻ nguồn lực.

Nhưng khi lợi ích biến mất, mối quan hệ cũng thay đổi.

Điều đó không có nghĩa mọi tình cảm đều giả tạo.

Con người có nhiều tầng động lực cùng tồn tại:

tình cảm, lợi ích, thói quen, lòng biết ơn, sự đồng cảm, nhu cầu, ký ức và trách nhiệm.

Điều quan trọng là đừng nhầm lẫn chúng.

Một mối quan hệ trưởng thành là mối quan hệ trong đó:

lợi ích có thể thay đổi nhưng sự tôn trọng vẫn còn.

Khi không còn gì để nhận từ nhau mà vẫn đối xử tử tế, lúc đó ta mới hiểu giá trị thật của mối quan hệ.

QUY LUẬT 6

Người thích phán xét người khác thường quên rằng mình cũng là một con người chưa hoàn thiện

Phán xét mang lại một cảm giác rất dễ chịu:

nó khiến ta cảm thấy mình đứng ở vị trí cao hơn người khác.

Ta nhìn thấy lỗi của họ.

Ta thấy sự yếu đuối của họ.

Ta thấy những điều họ làm không đúng.

Và từ đó, ta cảm thấy:

“Tôi tốt hơn họ.”

Nhưng vấn đề là:

chúng ta thường nhìn người khác bằng kính hiển vi và nhìn mình bằng kính lọc.

Đối với lỗi của người khác:

“Đó là bản chất.”

Đối với lỗi của mình:

“Tôi chỉ nhất thời.”

Đối với người khác:

“Không biết suy nghĩ.”

Đối với mình:

“Tôi có lý do.”

Tự nhận thức bắt đầu khi ta hỏi:

“Nếu hành vi này xuất hiện ở người khác, tôi sẽ đánh giá họ thế nào?”

Sau đó quay câu hỏi ấy lại với chính mình.

QUY LUẬT 7

Nhiều người không muốn nghe sự thật — họ muốn được xác nhận rằng mình đúng

Có một sự khác biệt rất lớn giữa:

tìm kiếm sự thật

và

tìm kiếm sự đồng thuận.

Người tìm kiếm sự thật có thể hỏi:

“Tôi đang sai ở đâu?”

Người tìm kiếm sự xác nhận thường hỏi:

“Bạn có thấy tôi đúng không?”

Hai câu hỏi giống nhau về hình thức nhưng hoàn toàn khác nhau về tâm lý.

Cái tôi thường thích:

thông tin xác nhận niềm tin sẵn có.

Còn trí tuệ cần:

thông tin có khả năng sửa lại niềm tin đó.

Vì vậy, một trong những câu hỏi mạnh nhất trong tư duy là:

“Điều gì có thể khiến tôi thay đổi quan điểm này?”

Nếu câu trả lời là:

“Không có gì.”

thì có thể bạn đang bảo vệ niềm tin, chứ không còn tìm kiếm sự thật.

QUY LUẬT 8

Khi không kiểm soát được người khác, con người thường tìm cách kiểm soát hình ảnh của mình

Chúng ta không thể kiểm soát người khác nghĩ gì.

Nhưng chúng ta rất muốn họ nghĩ tốt về mình.

Vì vậy, con người bắt đầu:

• giải thích quá nhiều;
• xây dựng hình ảnh;
• chứng minh mình tốt;
• kể về thành tích;
• tìm kiếm sự công nhận;
• lo lắng về đánh giá.

Đây là một dạng kiểm soát khác:

kiểm soát nhận thức của người khác về mình.

Nhưng càng cố kiểm soát hình ảnh, ta càng phụ thuộc vào ánh mắt của người khác.

Tự do thực sự bắt đầu khi:

Bạn làm điều đúng không chỉ vì muốn được nhìn nhận là người tốt.

Bạn làm điều đúng bởi vì:

đó là nguyên tắc bạn lựa chọn.

QUY LUẬT 9

Người ta có thể tha thứ cho lỗi lầm, nhưng rất khó tha thứ cho cảm giác bị xem thường

Sai lầm có thể được sửa.

Thiệt hại có thể được bù đắp.

Nhưng cảm giác bị coi thường thường chạm vào một tầng rất sâu:

phẩm giá.

Một người có thể nói:

“Tôi hiểu anh đã sai.”

Nhưng sẽ rất khó chấp nhận:

“Anh coi tôi không đáng được tôn trọng.”

Vì vậy, trong giao tiếp:

đừng chỉ quan tâm mình nói gì.

Hãy quan tâm:

Người đối diện cảm nhận mình đang được đối xử như thế nào?

Bạn có thể phản đối một ý kiến mà không xúc phạm con người.

Bạn có thể từ chối một yêu cầu mà không hạ thấp người khác.

Bạn có thể phê bình hành vi mà không phủ định giá trị của một con người.

Đó là nghệ thuật giao tiếp trưởng thành.

QUY LUẬT 10

Sự tử tế của con người luôn có giới hạn — và giới hạn là điều bình thường

Chúng ta thường có một kỳ vọng ngây thơ:

“Nếu một người thật sự tốt, họ sẽ luôn tốt.”

Không hẳn.

Một người tử tế vẫn có:

• giới hạn;
• nhu cầu;
• quyền lợi;
• lòng tự trọng;
• sự mệt mỏi;
• những điều không thể chấp nhận.

Khi giới hạn bị vượt qua, phản ứng của họ có thể thay đổi.

Điều đó không nhất thiết có nghĩa:

“Bản chất thật của họ cuối cùng đã lộ ra.”

Đôi khi chỉ đơn giản là:

họ đã đến giới hạn chịu đựng.

Vì vậy:

Đừng đánh giá lòng tốt của một người chỉ qua khả năng họ chịu đựng bạn bao lâu.

Hãy tôn trọng ranh giới của họ.

Và cũng học cách thiết lập ranh giới cho chính mình.

QUY LUẬT 11

Đôi khi người khác không ghét bạn vì bạn sai, mà vì bạn khiến họ nhìn thấy điều họ chưa có

Sự so sánh có thể tạo ra một cảm xúc khó chịu:

cảm giác thiếu hụt.

Thành công của người khác đôi khi khiến ta đối diện với:

• điều mình chưa đạt được;
• năng lực mình chưa có;
• cơ hội mình đã bỏ lỡ;
• cuộc sống mình chưa xây dựng.

Và thay vì đối diện với cảm giác đó, tâm trí có thể chọn cách dễ hơn:

hạ thấp người kia.

“Chẳng qua họ may mắn.”

“Có gì đâu.”

“Chắc có người chống lưng.”

Đó là một cơ chế tự bảo vệ.

Nhưng bài học sâu hơn dành cho chính chúng ta:

Khi thành công của người khác khiến ta khó chịu, hãy hỏi:

“Điều gì ở họ đang chạm vào phần thiếu hụt của mình?”

Câu hỏi này có thể biến:

ghen tị → nhận thức.

QUY LUẬT 12

Người ta thường không khó chịu vì bạn thay đổi, mà vì lợi ích của họ thay đổi theo bạn

Khi bạn bắt đầu:

• nói “không”;
• đặt ranh giới;
• thay đổi ưu tiên;
• phát triển;
• độc lập;
• không còn dễ bị thuyết phục;

một số người có thể nói:

“Bạn thay đổi rồi.”

Có thể đúng.

Nhưng hãy hỏi thêm:

“Họ khó chịu vì tôi thay đổi, hay vì họ không còn nhận được từ tôi những thứ họ từng nhận?”

Đây là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Một mối quan hệ lành mạnh có thể thích nghi với sự trưởng thành của cả hai.

Một mối quan hệ chỉ dựa trên lợi ích thường gặp vấn đề khi lợi ích thay đổi.

Vì vậy:

Đừng sợ thay đổi chỉ vì có người không thích phiên bản mới của bạn.

Nhưng cũng đừng dùng câu:

“Tôi thay đổi để tốt hơn.”

để biện minh cho việc trở thành người thiếu trách nhiệm.

Trưởng thành không chỉ là thay đổi.

Đó là:

thay đổi mà vẫn giữ được nguyên tắc.

QUY LUẬT 13

Muốn nhìn thấy nhân cách của một người, hãy quan sát cách họ đối xử với người không mang lại lợi ích cho họ

Khi gặp người có địa vị cao, nhiều người rất lịch sự.

Khi gặp người có tiền, họ rất nhiệt tình.

Khi gặp người có quyền lực, họ rất khiêm tốn.

Nhưng khi gặp người:

• phục vụ;
• cấp dưới;
• người yếu thế;
• người không thể giúp họ;

cách ứng xử có thể hoàn toàn khác.

Đây là một chỉ dấu đáng quan sát.

Bởi vì:

Khi lợi ích không còn là động lực, cách một người đối xử với người khác mới phần nào cho thấy hệ giá trị của họ.

Nhưng cũng cần tránh kết luận chỉ từ một khoảnh khắc.

Hãy quan sát mẫu hành vi lặp lại theo thời gian.

Một hành động đơn lẻ chưa đủ để định nghĩa một con người.

QUY LUẬT 14

Người liên tục nói mình tốt có thể đang tìm kiếm sự xác nhận

Người thật sự tốt không nhất thiết phải liên tục tuyên bố:

“Tôi là người rất tốt.”

“Tôi sống rất tình cảm.”

“Tôi luôn giúp đỡ mọi người.”

“Tôi chưa bao giờ làm điều gì xấu.”

Bởi vì khi một người cần liên tục xây dựng hình ảnh của mình, đôi khi họ đang tìm kiếm:

sự công nhận từ bên ngoài.

Tuy nhiên, cũng không nên biến nguyên tắc này thành:

“Ai nói mình tốt đều là người xấu.”

Đó lại là một dạng phán xét khác.

Hãy nhìn:

lời nói + hành vi + sự nhất quán theo thời gian.

Nhân cách không nằm trong điều một người nói về mình.

Nó nằm nhiều hơn trong:

những gì họ làm khi không cần ai nhìn thấy.

QUY LUẬT 15

Cái tôi càng lớn, khả năng nhận sai càng nhỏ

Một trong những dấu hiệu rõ nhất của cái tôi lớn là:

không thể nói “Tôi sai.”

Khi mắc lỗi, người ta bắt đầu:

• giải thích;
• biện minh;
• đổ lỗi;
• tìm hoàn cảnh;
• tìm người chịu trách nhiệm;
• thay đổi câu chuyện.

Mục tiêu không còn là:

tìm ra sự thật.

Mà là:

bảo vệ hình ảnh về bản thân.

Đây là một cái bẫy nguy hiểm.

Bởi vì một người không nhận sai sẽ không thể sửa sai.

Và một tổ chức không cho phép nhận sai sẽ không thể học hỏi.

Câu nói đơn giản nhưng rất mạnh:

“Tôi đã sai ở điểm này.”

Không làm bạn nhỏ đi.

Ngược lại, nó cho thấy bạn đủ lớn để đối diện với sự thật.

TỪ NHÌN THẤU NGƯỜI KHÁC ĐẾN NHÌN THẤU CHÍNH MÌNH

15 quy luật trên có thể được cô đọng thành một hành trình gồm 5 tầng.

TẦNG 1 — QUAN SÁT

Nhìn thấy hành vi.

Không vội kết luận.

TẦNG 2 — THẤU HIỂU

Tìm hiểu:

động cơ → hoàn cảnh → lợi ích → nỗi sợ → nhu cầu.

Một hành vi chỉ được hiểu đầy đủ khi đặt nó vào bối cảnh.

TẦNG 3 — PHÂN BIỆT

Phân biệt:

sự thật và diễn giải.

lợi ích và tình cảm.

tử tế và chiều lòng.

khiêm tốn và tự ti.

tự trọng và cái tôi.

thẳng thắn và thiếu tinh tế.

TẦNG 4 — PHẢN TỈNH

Sau khi nhìn thấy người khác, hãy quay câu hỏi về chính mình:

“Tôi có đang làm điều tương tự không?”

Đây là bước mà rất ít người thực sự làm.

TẦNG 5 — TỈNH THỨC

Cuối cùng, hiểu con người không phải để trở nên lạnh lùng.

Mà để:

bớt kỳ vọng mù quáng,

bớt phán xét,

bớt bị thao túng,

bớt tự lừa dối,

và biết lựa chọn cách sống phù hợp hơn.

Bạn hiểu rằng con người có lợi ích.

Nhưng không phải mọi tình cảm đều là lợi ích.

Bạn hiểu rằng con người có cái tôi.

Nhưng không phải mọi sự tự trọng đều là kiêu ngạo.

Bạn hiểu rằng con người có giới hạn.

Nhưng không phải mọi sự thay đổi đều là phản bội.

Bạn hiểu rằng người khác có thể sai.

Và quan trọng nhất:

mình cũng có thể sai.

15 QUY LUẬT — NHƯNG CHỈ CÓ MỘT BÀI HỌC

Sau cùng, tất cả những điều trên đều quay về một vấn đề:

CON NGƯỜI KHÓ NHÌN THẤY CHÍNH MÌNH

Ta có thể phân tích người khác hàng giờ.

Nhưng chỉ mất vài phút để tự hỏi:

“Tại sao tôi lại phản ứng như vậy?”

Ta có thể nói rất nhiều về lòng tham.

Nhưng ít khi hỏi:

“Tôi đang muốn điều gì đến mức nào?”

Ta có thể phê phán cái tôi của người khác.

Nhưng khó thừa nhận:

“Có phải tôi cũng đang bảo vệ cái tôi của mình?”

Ta có thể nhìn thấy người khác đang tự lừa dối.

Nhưng rất khó nhận ra:

“Có thể câu chuyện tôi kể về chính mình cũng chỉ là một phiên bản có lợi cho tôi.”

Đó là lý do tự nhận thức khó hơn hiểu người khác.

KẾT LUẬN

Nhìn thấu người khác là bản lĩnh; nhìn thấu chính mình mới là sự tỉnh táo

Hiểu tâm lý con người không phải để nhìn đời bằng ánh mắt nghi ngờ.

Không phải để nghĩ:

“Ai cũng giả tạo.”

“Ai cũng có lợi ích.”

“Không thể tin ai.”

Đó không phải tỉnh táo.

Đó là một dạng cực đoan khác.

Tỉnh táo là hiểu rằng:

con người vừa ích kỷ vừa vị tha,

vừa lý trí vừa cảm xúc,

vừa có nhu cầu lợi ích vừa có khả năng hy sinh,

vừa có cái tôi vừa có khả năng vượt qua cái tôi.

Không ai hoàn toàn tốt.

Cũng không ai hoàn toàn xấu.

Và chính chúng ta cũng vậy.

Bởi thế, cảnh giới cao nhất của việc hiểu người không phải là có thể nhìn thấu mọi người.

Mà là sau khi nhìn thấy sự phức tạp của con người, ta vẫn giữ được:

sự tỉnh táo mà không đa nghi,

sự sắc bén mà không cay nghiệt,

sự hiểu biết mà không kiêu ngạo,

sự tử tế mà không ngây thơ.

Và cuối cùng:

Nhìn thấu người khác là bản lĩnh.

Nhìn thấu chính mình mới là sự tỉnh táo.

Thay đổi được chính mình mới là trí tuệ.